We leven zonder telkens alles vanaf het begin opnieuw te overwegen. Door methoden die eerder werkten, regels die we hebben geleerd en ervaringen van anderen als kennis te gebruiken, kunnen we sneller oordelen. De waarde van kennis ligt in het meenemen van het verleden naar het heden. Maar dat gemak brengt ook een tegengesteld risico met zich mee. Wat in het verleden juist was, is vandaag onder dezelfde omstandigheden niet noodzakelijk ook juist. Er is een verschil tussen kennis gebruiken en het heden in een patroon uit het verleden dwingen.
Zelfs als bijvoorbeeld een studiemethode eerder goede resultaten opleverde, kan de volgende taak andere vaardigheden vereisen of een andere hoeveelheid tijd toelaten. Het feit dat „het eerder werkte” is belangrijk, maar dat alleen bepaalt niet dat dezelfde methode nu optimaal is. Als we een succesvol voorbeeld rechtstreeks in een regel veranderen, ligt het antwoord al vast voordat de verschillen in het heden zijn gecontroleerd. Hoe sterker de kennis, hoe gemakkelijker het kan worden om kleine veranderingen die er niet bij passen over het hoofd te zien.
Omdat AI enorme hoeveelheden informatie uit het verleden kan gebruiken, is zij nauw bij dit probleem betrokken. AI is goed in het vinden van vergelijkbare situaties in eerdere gevallen en het tonen van algemene tendensen. Maar overeenkomst en identiteit zijn niet hetzelfde. Als de huidige persoon, het doel, de omgeving of een beperking verschilt, verandert ook de manier waarop kennis uit het verleden moet worden gebruikt. Hoe meer AI over het verleden weet, hoe overtuigender „zo is het tot nu toe geweest” kan klinken; daarom moeten verschillen in het heden bewust worden meegenomen.
Om te voorkomen dat kennis rechtstreeks naar het heden wordt doorgeschoven, kunnen we kennis niet als een antwoord maar als materiaal voor vergelijking behandelen. We kunnen vragen: „In het verleden kwam dit resultaat onder deze omstandigheden vaak voor. Gelden die omstandigheden nu nog steeds?” Alleen al deze extra stap verandert kennis van een regel die het heden beheerst in een hypothese om het heden te begrijpen. Het gaat er niet om het verleden weg te gooien, maar om een afstand van verificatie tussen verleden en heden te plaatsen.
Deze afstand is ook nodig wanneer kennis zeer betrouwbaar is. Zelfs goed gevestigde kennis heeft voorwaarden die het toepassingsbereik bepalen. Een algemene regel kan juist zijn zonder rechtstreeks op elke afzonderlijke situatie van toepassing te zijn. De belangrijke vraag is niet alleen „Is deze kennis juist?”, maar ook „Zijn de voorwaarden om deze kennis hier te gebruiken aanwezig?” Zelfs juiste kennis kan tot een verkeerd oordeel leiden als de toepassingsvoorwaarden worden genegeerd.
Hetzelfde geldt voor menselijke ervaring. Lang opgebouwde ervaring helpt ons situaties snel te begrijpen. Maar hoe rijker onze ervaring is, hoe gemakkelijker we een vertrouwd patroon op een nieuwe gebeurtenis kunnen toepassen. Juist wanneer we denken „dit is hetzelfde als eerder”, moeten we nagaan wat hetzelfde is en wat anders is. Kennis bezitten en er niet door gebonden zijn, is niet tegenstrijdig. Die houding is juist nodig om kennis op lange termijn bruikbaar te houden.
Wanneer AI informatie uit het verleden over een persoon bezit, wordt dit principe nog belangrijker. Eerdere voorkeuren, eerdere oordelen en herhaald gedrag kunnen aanwijzingen geven om het heden te begrijpen. Maar mensen veranderen. Als tendensen uit het verleden worden omgezet in een vast beeld dat „dit nu eenmaal zo’n persoon is”, kan AI lijken te begrijpen terwijl zij zich verwijdert van wie die persoon nu is. Het verleden kan materiaal zijn om het heden te voorspellen, maar het is niet de persoon zelf zoals die nu is.
Ook de rol van kennis binnen Sai＊aus bestaat niet alleen uit het vergroten van de hoeveelheid die is opgebouwd. Wat telt, is dat we kunnen omgaan met de verschillen tussen wat is opgebouwd en de huidige dialoog. Eerder begrip kan worden gebruikt en tegelijk door huidige woorden worden gecorrigeerd. Zelfs nuttige informatie uit het verleden mag niet boven de huidige intentie van een persoon worden geplaatst. Met die verhouding kan kennis niet alleen worden gebruikt om geen vast beeld van een persoon te creëren, maar ook om verandering te ontdekken.
Juiste antwoorden uit het verleden helpen bij het oordeel van vandaag. Maar ze bepalen het juiste antwoord van vandaag niet vooraf. Kennis is geen vervanging voor de werkelijkheid; het is ervaring die we kunnen meenemen om de werkelijkheid te controleren. Als er afstand blijft tussen verleden en heden, kunnen we opgebouwde kennis behouden en tegelijk nieuwe verschillen aanvaarden. Gebruiken wat we weten en toch opnieuw naar het heden kijken: die houding verandert kennis van een star antwoord in levend begrip.
Geen antwoorden. Begrip.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━